Hyperacusis: oorzaken, symptomen, behandeling en wanneer oordoppen helpen

Een lepel die tegen een kopje tikt, het piepje van de magnetron, een collega die lacht. Voor de meeste mensen zijn dat gewone geluiden. Wie hyperacusis heeft, ervaart ze als te hard, scherp of zelfs pijnlijk. Alsof iemand het volume van de wereld een paar standen te hoog heeft gezet.

Het woord hyperacusis komt uit het Grieks en betekent zoiets als: ik hoor te veel. In dit artikel lees je wat er aan de hand is, hoe je het herkent en laat vaststellen, wat helpt, en waarom oordoppen alleen bij echt hard geluid horen.

Wat is hyperacusis precies?

Iedereen heeft een eigen grens voor hoe hard geluid mag zijn. Dat merk je aan hoe hard iemand de televisie zet of muziek luistert. Bij hyperacusis ligt die grens veel lager. Geluiden die anderen gewoon vinden, worden onverdraaglijk.

Normaal past je gehoor zich voortdurend aan wisselende geluidssterktes aan. Staat de radio aan terwijl iemand zacht tegen je praat, dan hoor je allebei zonder dat het een van de twee te veel wordt. Dat vermogen om met grote en snelle verschillen in volume om te gaan, heet het dynamisch bereik. Bij hyperacusis is dat bereik kleiner. Zachte geluiden hoor je vaak prima, maar zodra iets wat harder wordt, schiet het meteen door naar te hard. Snelle wisselingen, zoals een deur die dichtvalt, zijn extra lastig.

Waarschijnlijk speelt de versterking in je gehoorsysteem en hersenen daarbij een grote rol. Krijgen je hersenen minder signaal uit het oor, bijvoorbeeld na lawaaischade, dan kunnen ze de versterking hoger zetten. Dat verklaart waarom hyperacusis en tinnitus zo vaak samen voorkomen. Hoe die versterking werkt, lees je in hoe je brein tinnitus maakt. Wil je eerst begrijpen hoe geluid via je oor bij je hersenen komt, lees dan hoe het gehoor werkt.

Wil je zien en horen hoe je oor toonhoogte verwerkt? Met de demo hieronder speel je een toon af en zie je waar die in je slakkenhuis terechtkomt.

Heb je zelf hyperacusis? Zet je volume dan eerst laag. De toon stopt na 30 seconden vanzelf.

Symptomen: hoe herken je hyperacusis?

Het duidelijkste kenmerk is dat gewone geluiden te hard binnenkomen. Mensen met hyperacusis beschrijven bijvoorbeeld:

• stemmen die schel of indringend klinken, vooral kinderstemmen
• keukengeluiden als servies, bestek of een waterkoker die pijn doen
• muziek in winkels of restaurants die niet te verdragen is
• pijn, druk of een stekend gevoel in het oor bij bepaalde geluiden
• vermoeidheid, prikkelbaarheid of hoofdpijn na een dag tussen mensen
• drukke plekken gaan vermijden, zoals een verjaardag of de supermarkt

De ernst verschilt sterk per persoon. Bij de een is het vooral hinderlijk, bij de ander bepaalt het hoe de hele dag eruitziet. Omdat niemand het aan je kunt zien, is het voor je omgeving vaak lastig te begrijpen.

Hyperacusis, misofonie of recruitment?

Overgevoeligheid voor geluid kan verschillende vormen hebben. Ze lijken op elkaar, maar vragen soms een andere aanpak.

Daarnaast bestaat fonofobie: angst voor bepaalde geluiden, vaak omdat je verwacht dat ze pijn gaan doen. Die angst kan samen met hyperacusis ontstaan en de klachten versterken.

Oorzaken van hyperacusis

Een duidelijke oorzaak wordt lang niet altijd gevonden. Wel is bekend dat hyperacusis vaker voorkomt na of samen met:

• Lawaai. Een harde knal of jarenlang lawaai, bijvoorbeeld in de bouw, de horeca of de muziek, kan het gehoor beschadigen. Dat heet een lawaaitrauma.
• Tinnitus. De twee hebben vaak een gemeenschappelijke oorzaak, zoals gehoorschade. Dat tinnitus zelf hyperacusis veroorzaakt, is niet bewezen.
• Hoofdletsel of een klap op het hoofd, en soms een ooroperatie.
• Aandoeningen zoals de ziekte van Ménière, migraine, PTSS of een hersenbloeding.
• Autisme. Daar lees je hieronder meer over.
• Medicijnen. Sommige medicijnen kunnen overgevoeligheid voor geluid veroorzaken of verergeren. Stop daar nooit zelf mee, maar bespreek het met je arts.

Stress en vermoeidheid veroorzaken hyperacusis niet, maar maken het vaak wel erger. Je hersenen staan dan scherper afgesteld op alles wat mogelijk bedreigend is, dus ook op geluid.

Hyperacusis en autisme

Veel autistische mensen ervaren geluid intenser. Dat is niet altijd hyperacusis: vaak gaat het om hoe de hersenen prikkels verwerken en filteren, en minder om een te lage ongemaksdrempel in het gehoor zelf. Het kan wel samen voorkomen, en de klachten lijken op elkaar. Geluiden komen te hard of te veel tegelijk binnen, en drukke situaties kosten veel energie.

Het verschil is belangrijk, omdat de aanpak deels verschilt. Bij overprikkeling kunnen oordoppen met een filter in drukke situaties helpen om het vol te houden. Bij hyperacusis is het juist de bedoeling dat je oren weer wennen aan gewone geluiden. In beide gevallen geldt: gericht gebruiken, niet de hele dag. Meer over oordoppen bij overprikkeling, voor kinderen en volwassenen, lees je in oordoppen bij autisme.

De hyperacusistest: hoe wordt het vastgesteld?

Denk je dat je hyperacusis hebt, ga dan eerst naar je huisarts. Die kan je doorverwijzen naar een kno-arts of een audiologisch centrum. Daar begint het met een gesprek. Wanneer begonnen de klachten? Welke geluiden zijn het lastigst? Wat betekent het voor je werk, je slaap en je sociale leven? Ook wordt gekeken of er een andere oorzaak is die behandeld kan worden.

Daarna volgt een gehoortest. Hyperacusis komt ook voor als je verder goed hoort, dus vaak meten ze ook je ongemaksdrempel. Dat heet de LDL-test (loudness discomfort level) of UCL-test (uncomfortable loudness level). Je krijgt via een koptelefoon tonen te horen die langzaam harder worden, en je geeft aan wanneer het onaangenaam hard wordt. Het geluid gaat dan niet verder omhoog. Bij hyperacusis ligt die grens duidelijk lager dan gemiddeld, soms bij alle toonhoogtes, soms bij een deel ervan.

Naast de metingen gebruiken behandelaars vaak een vragenlijst, zoals de Hyperacusis Questionnaire. Daarmee brengen ze in kaart hoeveel last je ervan hebt in het dagelijks leven, en kun je later zien of het beter gaat.

Zelfcheck: herken je dit?

Een online test kan geen diagnose stellen. Deze vragen helpen je wel om te bepalen of het zinvol is om het met je huisarts te bespreken.

• Vind je geluiden te hard die anderen gewoon vinden, zoals stemmen, servies of verkeer?
• Doen sommige geluiden pijn of geven ze een drukkend of stekend gevoel in je oor?
• Ga je restaurants, verjaardagen of winkels uit de weg vanwege het geluid?
• Ben je na een dag met gewone geluiden uitgeput, gespannen of prikkelbaar?
• Draag je steeds vaker oordoppen in situaties die eigenlijk niet hard zijn?
• Heb je ook een piep of ruis in je oren, of hoor je slechter dan vroeger?

Herken je meerdere punten, of heb je er veel last van? Maak dan een afspraak bij je huisarts. Hoor je ook een piep of ruis, dan kun je met onze tinnitustest alvast beter beschrijven wat je hoort.

Behandeling van hyperacusis

Een medicijn tegen hyperacusis bestaat niet, en een operatie helpt alleen in uitzonderlijke gevallen. Wel kun je leren er anders mee om te gaan, en bij veel mensen neemt de overgevoeligheid daardoor af. De behandeling loopt meestal via een audiologisch centrum.

• Uitleg. De eerste stap is begrijpen wat er gebeurt. Weten dat het geluid je oren niet beschadigt, maakt het vaak al minder bedreigend.
• Geluidstherapie. Je oren en hersenen wennen stap voor stap weer aan gewone geluiden. Bijvoorbeeld door elke dag kort te luisteren naar een geluid dat niet prettig is maar ook niet te veel, en dat langzaam op te bouwen. Soms gebeurt dat met een kleine ruisgenerator in het oor. Doe dat onder begeleiding van een audioloog, want verkeerd afgesteld kan het de klachten verergeren.
• Cognitieve gedragstherapie (CGT). Stress en angst versterken de aandacht voor geluid. Met een psycholoog leer je die vicieuze cirkel te doorbreken en minder sterk op geluid te reageren.
• Tinnitus Retraining Therapy (TRT). Een combinatie van uitleg en geluidstherapie, die ook bij hyperacusis wordt gebruikt. In Nederland wordt die op kleinere schaal aangeboden.
• Hoortoestel bij gehoorverlies. Hoor je ook slechter, dan kan een goed afgesteld hoortoestel helpen. Bij recruitment wordt daarbij een begrenzer gebruikt.

Stichting Hoormij (de patiëntenvereniging voor mensen met een gehoor- of evenwichtsaandoening) heeft een vraagbaak en een overzicht van hulpverleners, en brengt je in contact met lotgenoten. Ook bij een gespecialiseerde GGZ-instelling voor doven en slechthorenden kun je terecht voor begeleiding.

Wanneer helpen oordoppen wel, en wanneer niet?

Dit is het punt waar het vaak misgaat. Als geluid pijn doet, is de neiging groot om oordoppen in te doen en ze in te houden. Begrijpelijk, maar op de lange duur werkt het averechts. Wie zijn oren afschermt van alledaagse geluiden, maakt ze gevoeliger, waardoor de klachten in stand blijven. Dat schrijven onder meer UZ Gent en het Jeroen Bosch Ziekenhuis.

Oordoppen op maat zijn dus geen behandeling van hyperacusis. Ze beschermen je oren als het echt hard is. Gebruik je ze daarnaast om een drukke situatie vol te houden, zoals een volle trein of een feest, doe dat dan gericht en in overleg met je behandelaar. Meer over oordoppen in drukke situaties vind je bij oordoppen tegen prikkels.

Leven met hyperacusis

Omdat het onzichtbaar is, krijgen mensen met hyperacusis niet altijd begrip. “Zo hard is het toch niet?” Toch helpt het om erover te praten. Leg je omgeving uit wat je ervaart, zodat ze er rekening mee kunnen houden, bijvoorbeeld met een rustigere plek aan tafel of de muziek wat zachter.

Erkenning maakt veel uit. Weten dat je niet de enige bent en dat het een echte aandoening is, haalt een deel van de spanning weg. Lotgenotencontact, bijvoorbeeld via Stichting Hoormij, kan daarbij helpen. En lukt het je niet om er zelf mee om te gaan, vraag dan hulp. Een audiologisch centrum of psycholoog kan je oefeningen geven die je in het dagelijks leven gebruikt.

Overgevoeligheid voor geluid voorkomen

Niet elke vorm van hyperacusis is te voorkomen. Lawaaischade wel, en dat is een van de bekende oorzaken. Bescherm je oren dus bij concerten, festivals, klussen en lawaaiig werk, en zet je koptelefoon niet harder dan nodig. Waarom geluid je gehoor al kan beschadigen voordat het pijn doet, lees je in wat is geluid? Alles over tinnitus, geluidsdosis en wat je zelf kunt doen, vind je op onze pagina over tinnitus en oorsuizen.

Tinnitus en oorsuizenHyperacusis en tinnitus gaan vaak samenUitleg, een test met echte geluiden en wat je zelf kunt doen. Naar de tinnituspagina

Bronnen

• Stichting Hoormij: Hyperacusis, Behandelingen, Diagnose en Varianten
• Stichting Hoormij: Hulpmiddelen bij hyperacusis
• Jeroen Bosch Ziekenhuis: Overgevoelig voor geluid: tips voor het omgaan met hyperacusis
• UZ Gent: Tips bij tinnitus en hyperacusis (pdf)
• Khalfa, S. e.a. (2002): Psychometric normalization of a hyperacusis questionnaire, ORL