Piep of suizen in je hoofd? Zo maakt je brein tinnitus

Je ligt in bed, het is stil, en daar is het weer: een hoge piep, een zacht suizen of een ruis in je hoofd. Niemand anders hoort het. Toch is het voor jou heel echt.

Dat klopt: het geluid ontstaat echt, alleen niet in je oor maar in je hersenen. Hieronder lees je hoe dat werkt, waarom stilte en stress het versterken en wat de wetenschap wel en niet weet.

Tinnitus zit niet alleen in je oor

Lang dacht men dat de piep uit het oor zelf kwam. Dat klopt maar half. Tinnitus ontstaat meestal doordat er juist minder signalen uit het oor komen, en de hersenen daarop reageren.

Een sterke aanwijzing: mensen bij wie de gehoorzenuw tijdens een operatie wordt doorgesneden, krijgen vaak tóch tinnitus. Het oor is dan helemaal losgekoppeld, maar het geluid blijft. Het moet dus verderop ontstaan.

Vergelijk het met een oude radio: valt de zender weg, dan hoor je geen stilte maar ruis. Wordt het signaal uit je oor zwakker, dan gaat je brein harder luisteren en hoort het uiteindelijk zijn eigen achtergrondruis.

Stap voor stap: van beschadigd oor naar piep in je hoofd

Hoe gaat een beschadigd oor over in een geluid in je hoofd? Onderzoek bij dieren en mensen laat ongeveer deze route zien.

1. 1Schade in het binnenoor. Lawaai, ouder worden of een ontsteking beschadigt haarcellen in je slakkenhuis, of de verbindingen tussen haarcellen en gehoorzenuw. Vaak eerst bij de hoge tonen.
2. 2Minder input. Voor die toonhoogtes komen er minder signalen via de gehoorzenuw bij je hersenstam aan.
3. 3Het brein draait de versterker open. De gehoorkernen in je hersenstam en de gehoorschors compenseren het zwakkere signaal. Onderzoekers noemen dit central gain: centrale versterking. De rem op zenuwcellen wordt minder, de versterking groter.
4. 4Zenuwcellen vuren uit zichzelf. Ook zonder geluid worden zenuwcellen actiever, en ze gaan vaker tegelijk vuren. Die gesynchroniseerde activiteit lijkt voor je brein op een echt geluid.
5. 5Je hoort een geluid. Je hersenen interpreteren die activiteit als een piep, ruis of suizen, vaak precies op de toonhoogte waar je oor schade heeft.

Diezelfde extra versterking verklaart waarom sommige mensen met tinnitus ook gewone geluiden ineens te hard vinden. Dat heet hyperacusis, en het komt vaak samen met tinnitus voor.

Let wel: deze stappen zijn vooral bij proefdieren in detail gemeten. Bij mensen passen hersenscans en gehoormetingen goed bij dit beeld, maar het precieze mechanisme kan per persoon verschillen.

Zo ontstaat tinnitusZie en hoor het in vier stappenVan geluidsgolf tot piep: een geanimeerde uitleg met geluid. Bekijk de uitleg

Waarom je het vooral in stilte hoort

Overdag merk je je tinnitus misschien nauwelijks, ‘s avonds in bed is hij er volop. Dat is geen verbeelding.

Echte geluiden om je heen geven je gehoorsysteem iets te doen. In stilte valt dat weg, en dan springt de eigen activiteit van je brein eruit. Hoe sterk dat effect is, blijkt uit een proef met 78 mensen met een normaal gehoor: na vier minuten in een volledig geluiddichte ruimte hoorde 74 procent van hen geluiden die lijken op tinnitus. Je brein vult de stilte dus vanzelf op.

Daarom vinden veel mensen het prettig om zacht achtergrondgeluid aan te zetten, zoals een ventilator, zachte muziek of een open raam. Dat haalt de tinnitus niet weg, maar maakt het contrast kleiner. Hoor zelf wat geluidsverrijking doet met een korte demo.

Waarom de één er veel last van heeft en de ander niet

Twee mensen kunnen een even harde piep horen, terwijl de één er gewoon mee leeft en de ander er niet van slaapt. Dat verschil zit in hoe je brein het geluid beoordeelt.

Bij mensen met tinnitus zien onderzoekers dat de gehoorschors sterker verbonden raakt met netwerken voor aandacht en voor emotie, zoals het limbisch systeem. Die netwerken bepalen of een prikkel belangrijk of bedreigend is. Een bekend model stelt dat delen van het limbisch systeem het tinnitussignaal normaal gesproken kunnen wegfilteren, zoals een ruisonderdrukking. Werkt die filter minder goed, dan blijft het geluid op de voorgrond staan.

Bij stress, angst en slaaptekort staan die systemen scherper afgesteld. Je brein labelt het geluid dan eerder als “belangrijk”, je let er meer op, en het lijkt luider. Dat geeft weer meer stress. Zo ontstaat een vicieuze cirkel.

Het goede nieuws: die cirkel werkt ook andersom. Als je brein leert dat het geluid ongevaarlijk is, schuift het naar de achtergrond. Dat heet gewenning of habituatie, en het is de reden dat de meeste mensen met blijvende tinnitus er na verloop van tijd weinig last meer van hebben.

Tinnitus met een normaal gehoor: verborgen gehoorschade

Normale gehoortest, maar wel een piep? Dat komt vaker voor dan je denkt: zo’n 10 tot 15 procent van de mensen met tinnitus heeft een normaal audiogram.

Een mogelijke verklaring heet verborgen gehoorschade (in het Engels hidden hearing loss), of medisch: cochleaire synaptopathie. Het idee komt uit een bekend onderzoek bij muizen uit 2009. De muizen kregen twee uur lang hard lawaai. Hun gehoordrempels herstelden daarna volledig en hun haarcellen bleven heel. Toch was in het gebied van de hoge tonen ongeveer de helft van de verbindingen tussen haarcellen en gehoorzenuw blijvend verdwenen.

Een standaard gehoortest meet alleen de zachtste toon die je nog hoort. Die schade valt daar dus buiten. Vandaar “verborgen”.

De praktische les: een piep na een concert die weer weggaat, betekent niet automatisch dat er niets is beschadigd. Lees meer over hoeveel decibel schadelijk is en hoe snel dat gaat.

Waarom kaak en nek meedoen

Verandert je tinnitus als je je kiezen op elkaar klemt of je hoofd draait? Dat is bij veel mensen zo. Tot twee derde van de mensen met tinnitus kan het geluid zo beïnvloeden. Dit heet somatosensorische of somatische tinnitus.

De verklaring zit in de hersenstam. De eerste schakelpost voor geluid, de dorsale cochleaire kern, krijgt niet alleen signalen uit je oor, maar ook uit je gezicht, kaak en nek. Bij proefdieren worden die gevoelssignalen na gehoorschade in deze kern zelfs sterker doorgegeven. Daardoor kan een kaakspier of nekspier meespelen in wat je hoort.

Wat dit betekent voor de behandeling

Omdat tinnitus een samenspel is van oor en hersenen, bestaat er geen knop om hem uit te zetten. Wel kun je leren er minder last van te hebben.

• Geen pil. Er is geen medicijn dat tinnitus vermindert. Denk je dat een medicijn de oorzaak is, bespreek dat dan met je arts.
• Uitleg en geruststelling. Volgens de Nederlandse richtlijn de eerste stap: begrijpen wat er gebeurt, maakt het geluid minder bedreigend.
• Cognitieve gedragstherapie (CGT). Het sterkst onderbouwd. CGT maakt het geluid niet zachter, maar vermindert wel de impact op je leven en je stemming. De richtlijn adviseert het bij matige tot ernstige last.
• Hoortoestel bij gehoorverlies. Hoor je ook slechter, dan ligt een proef met hoortoestellen voor de hand. Meer geluid van buiten geeft je brein minder reden om zelf te versterken.
• Geluidsverrijking. Zacht achtergrondgeluid kan in het dagelijks leven prettig zijn, vooral bij het slapen. Als losse therapie om tinnitus te genezen raadt de richtlijn het niet aan.
• Nieuwe ontwikkelingen. Bij bimodale neuromodulatie krijg je geluid tegelijk met lichte prikkels op huid of tong, om de te synchrone activiteit in de dorsale cochleaire kern te doorbreken. In een kleine proef met 20 mensen met somatische tinnitus werd het geluid minder hard en minder storend. Het onderzoek is nog beperkt en de Nederlandse richtlijn beveelt neuromodulatie niet aan als eerste behandeling: interessant onderzoek, geen bewezen oplossing.

Ook bekende muzikanten lopen hier tegenaan. Lees hoe Chris Martin en andere artiesten met tinnitus ermee omgaan.

Wat je zelf kunt doen

• Vermijd volledige stilte. Zet ‘s avonds zacht geluid aan als dat helpt.
• Werk aan stress en slaap. Ontspanning, beweging en een vast slaapritme helpen je brein het geluid naar de achtergrond te schuiven.
• Geef het geen hoofdrol. Afleiding door werk, hobby’s of sport helpt bij gewenning. Steeds checken of hij er nog is, houdt hem op de voorgrond.
• Weet wat je hoort. Doe de tinnitustest met echte geluiden, zodat je beter kunt beschrijven wat je hoort.
• Voorkom nieuwe schade. Elke nieuwe beschadiging geeft je brein extra reden om te versterken. Lees hoe je blijvende gehoorschade voorkomt.

Bescherm wat je nog hebt

Je hersenen maken het geluid, maar meestal begint het in je oor. Daar heb je wel invloed op: hoe minder nieuwe schade, hoe minder je brein hoeft te compenseren. Lees hoe je tinnitus voorkomt.

Ga je naar concerten, festivals of werk je in lawaai? Met oordoppen op maat dempen we het geluid tot een veilig niveau, terwijl je muziek en gesprekken helder blijft horen. Zo bescherm je je oren tegen nieuwe schade, zonder dat je iets mist.

Bronnen

• Hersenstichting – Tinnitus
• Thuisarts – Ik heb last van oorsuizen
• Richtlijnendatabase – Richtlijn Tinnitus: behandeling van patiënten met tinnitus
• Richtlijnendatabase – Psychologische interventies: CGT gericht op tinnitusklachten
• Shore, Roberts & Langguth (2016). Maladaptive plasticity in tinnitus: triggers, mechanisms and treatment. Nature Reviews Neurology.
• Auerbach, Rodrigues & Salvi (2014). Central gain control in tinnitus and hyperacusis. Frontiers in Neurology.
• Rauschecker, Leaver & Mühlau (2010). Tuning out the noise: limbic-auditory interactions in tinnitus. Neuron.
• Jarach e.a. (2022). Global prevalence and incidence of tinnitus: a systematic review and meta-analysis. JAMA Neurology.
• Denys e.a. (2022). Fear influences phantom sound percepts in an anechoic room. Frontiers in Psychology.
• Kujawa & Liberman (2009). Adding insult to injury: cochlear nerve degeneration after “temporary” noise-induced hearing loss. Journal of Neuroscience.
• Schaette & McAlpine (2011). Tinnitus with a normal audiogram: physiological evidence for hidden hearing loss and computational model. Journal of Neuroscience.
• Guest, Munro & Plack (2017). Tinnitus with a normal audiogram: role of high-frequency sensitivity and reanalysis of brainstem-response measures to avoid audiometric over-matching. Hearing Research.
• Wu e.a. (2021). Primary neural degeneration in noise-exposed human cochleas: correlations with outer hair cell loss and word-discrimination scores. Journal of Neuroscience.
• Haider e.a. (2017). Pathophysiology, diagnosis and treatment of somatosensory tinnitus: a scoping review. Frontiers in Neuroscience.
• Fuller e.a. (2020). Cognitive behavioural therapy for tinnitus. Cochrane Database of Systematic Reviews.
• Marks e.a. (2018). Auditory-somatosensory bimodal stimulation desynchronizes brain circuitry to reduce tinnitus in guinea pigs and humans. Science Translational Medicine.